UKŁAD KRĄŻENIA

Na co dzień nierzadko słyszymy: „choruję na serce”, „mam wieńcówkę”, „mam żylaki”. Choroby układu krążenia są dość powszechnym problemem zdrowotnym w społeczeństwie, na tyle częstym, że określa się je mianem chorób cywilizacyjnych. Wiążą się one z niewłaściwym trybem życia, złym odżywianiem, uzależnieniem od nikotyny czy otyłością.

BUDOWA UKŁADU KRĄŻENIA

Serce
Tętnica główna – aorta
Tętnice odchodzące od aorty
Tętniczki, naczynia włosowate
Naczynia żylne
Naczynia limfatyczne
Krew

BUDOWA SERCA

Serce jest zbudowane z dwóch przedsionków oraz dwóch komór. Pomiędzy przedsionkami a komorami oraz pomiędzy komorami a tętnicami odchodzącymi od serca znajdują się zastawki. Od aorty, tuż przy zastawce aortalnej, odchodzą bardzo ważne naczynia – tętnice wieńcowe. To one są odpowiedzialne za zaopatrzenie mięśnia sercowego w krew.

KRĄŻENIE

Utlenowana w płucach krew płynie żyłami płucnymi do lewego przedsionka, skurcz przedsionka powoduje przepływ krwi do lewej komory. Zastawka (mitralna) uniemożliwia powrót krwi do przedsionka. Następuje skurcz lewej komory, w wyniku którego krew dostaje się do aorty. Zastawka aortalna uniemożliwia cofnięcie się krwi z powrotem do serca. Krew płynąca aortą jest rozprowadzana do sieci coraz drobniejszych tętnic zaopatrujących w krew cały organizm. Najdrobniejsze naczynia włosowate stanowią koniec układu tętniczego.

Od tego momentu rozpoczyna się układ żylny. Dalsze krążenie odbywa się podobnie jak w układzie tętniczym – tylko na odwrót. Krew płynie od najmniejszych do coraz większych naczyń żylnych zbierających krew z całego organizmu. Na ostatnim etapie jedno duże naczynie żylne doprowadza ją do prawego przedsionka. Następuje skurcz przedsionka, krew jest przepompowywana do prawej komory, zastawka trójdzielna uniemożliwia cofnięcie się krwi z powrotem. Skurcz prawej komory pompuje ją do tętnic płucnych. Tutaj także specjalne zastawki uniemożliwiają cofnięcie się krwi z powrotem do komory. Krew znajdująca się w tętnicy płucnej płynie dalej do płuc, gdzie w świetle pęcherzyków płucnych ma kontakt z wdychanym powietrzem – dochodzi do wymiany gazów.

Serce jest narządem pompująco-ssącym. Krew tętnicza jest wypompowywana z serca, a żylna jest w pewnym stopniu zasysana do serca, aby ułatwić jej powrót. W krążeniu żylnym kluczowe znaczenie ma tzw. pompa mięśniowa. Gdy chodzimy, mięśnie łydek kurcząc się, uciskają żyły. Ułatwia to powrót krwi żylnej do serca, zapobiega tworzeniu się obrzęków.

CHOROBY UKŁADY KRĄŻENIA

Żylaki powstają przy niesprawnym działaniu pompy mięśniowej, przy braku aktywności fizycznej, pracy w pozycji stojącej w bezruchu. Naczynia żylne ulegają poszerzeniu, dochodzi do uszkodzenia zastawek żylnych. Krew płynie wolniej, tworzy się jej zastój, może dochodzić do powstawania zakrzepów.
Tętniaki tworzą się tylko w układzie tętniczym. Nie widać ich gołym okiem, mogą powstawać praktycznie na każdej tętnicy głównej – aorcie, tętnicach w mózgu. Ich powstanie wiąże się najczęściej z uszkodzeniem ściany tętnicy w wyniku miażdżycy, ale także z defektem budowy naczynia, a rozwojowi i szybszemu wzrostowi sprzyja nieleczone nadciśnienie tętnicze. W przeciwieństwie do żylaków, które może leczyć każdy chirurg, tętniakami zajmują się chirurdzy naczyniowi.
Zawał to martwica mięśnia serca spowodowana nagłym zamknięciem światła naczynia wieńcowego. Najczęstszą przyczyną zawału jest miażdżyca, która stopniowo zwęża światło naczynia, doprowadzając stopniowo do jego całkowitego zamknięcia.
Choroba wieńcowa polega na stałym zmniejszeniu światła tętnic wieńcowych przez proces miażdżycowy. Objawia się dusznością, bólem w klatce piersiowej przy wysiłku. Przez zwężone naczynia dociera do serca zbyt mało krwi odżywczej, co ujawnia się szczególnie w sytuacjach zwiększonego zapotrzebowania na tlen – przy wysiłku.
Niewydolność serca polega na uszkodzeniu jego pompująco-ssącej funkcji. Serce staje się niewydolne jako pompa, nie jest w stanie odpowiednio napędzać układu krążenia. Pojawiają się obrzęki kończyn dolnych (zastój krwi), duszność, kaszel, zaburzenia rytmu.
Wady zastawkowe w większości przypadków są efektem uszkodzenia powierzchni zastawek przez miażdżycę i powikłań źle leczonych infekcji (np. anginy). W wyniku uszkodzeń budowy przestają one spełniać dobrze swoją funkcję, krew cofa się w czasie skurczu serca, pojawiają się objawy niewydolności serca, powiększenie serca.

PROFILAKTYKA

Jest niezwykle ważna, gdyż choroby układu krążenia są zaliczane do tzw. chorób cywilizacyjnych, których powstanie jest związane z niewłaściwym trybem życia. W większości przypadków sami doprowadzamy do ich wystąpienia. Chcąc im zapobiec lub spowolnić ich rozwój (w sytuacji, gdy już się pojawiły), należy:

Zapewnić sobie stały wysiłek fizyczny (3 razy w tygodniu minimum 30 minut).
Kontrolować ciśnienie tętnicze krwi.
Kategorycznie unikać palenia tytoniu, przebywania w sytuacji narażenia na dym tytoniowy.
Kontrolować poziom glukozy we krwi.
Odpowiednio się odżywiać: unikać tłuszczów zwierzęcych, słodyczy, nadmiaru soli (uwaga na chipsy!), nadmiernej ilości alkoholu.
Utrzymywać prawidłową masę ciała.
Kontrolować lipidy w surowicy.
Leczyć wszelkie ogniska infekcji (chore zęby, anginę, przewlekłe zapalenie zatok itd.).

Przedstawione zalecenia są proste i oczywiste, ale wymagają systematyczności. Zapewne z tego powodu tak mało osób się do nich stosuje. Trudno jest zmienić złe nawyki, jeśli toleruje się je przez wiele lat.

KREW

Jest jedyną płynną tkanką w organizmie i zapewnia stałość jego funkcjonowania (homeostazę). Transportuje tlen do wszystkich komórek organizmu, usuwa dwutlenek węgla, produkty metabolizmu. Rozprowadza substancje odżywcze, przeciwciała, komórki obronne, leki po całym organizmie. Wyrównuje temperaturę w organizmie, gospodarkę jonową, równowagę kwasowo-zasadową. Jest podstawowym materiałem do badań laboratoryjnych.

CO „MÓWI” NASZA KREW

Obecnie większość wyników badań morfologii podawana jest jako wydruk komputerowy z użyciem skrótów z języka angielskiego. Wyjaśniamy więc, co oznaczają te skróty i o jakich nieprawidłowościach mogą świadczyć niektóre wyniki, jeśli nie mieszczą się w przyjętych normach (podajemy je w nawiasach, a jeśli są różne dla kobiet i mężczyzn, wprowadzamy oznaczenia: K, M)

WBC (leukocyty) – krwinki białe (4,0–10,8 x 109/l)

Wzrost ich liczby może być spowodowany przyczynami fizjologicznymi (wysoka temperatura otoczenia, opalanie się na słońcu, ciąża, wysiłek fizyczny, stres) lub patologicznymi (stany zapalne narządów, uszkodzenia tkanek, zakażenia, zatrucia, nowotwory). Spadek liczby leukocytów może następować w przypadku niektórych chorób zakaźnych, zwłaszcza wirusowych: WZW, grypy, odry, różyczki, ospy wietrznej, uszkodzenia szpiku kostnego przez środki chemiczne, wyniszczenia, ciężkiego zakażenia bakteryjnego: posocznice, dury i paradury, wstrząs anafilaktyczny i in.

RBC (erytrocyty) – krwinki czerwone (K: 4,2–5,4; M: 4,7–6,1 x 1012/l)

Wzrost ich liczby występuje rzadko, jego przyczyną bywa niedotlenienie lub zwiększona produkcja hormonu pobudzającego wytwarzanie krwinek czerwonych we krwi (erytropoetyny). Częściej występuje jednak niedokrwistość, która może być wywołana utratą krwi, niedoborem witaminy B12 lub kwasu foliowego (tzw. niedokrwistość megaloblastyczna). Przyczyną niedokrwistości mogą być także: rozpad erytrocytów (niedokrwistość hemolityczna), niedobór żelaza lub inne czynniki (ciąża, choroby nerek, nowotwory, choroby przewlekłe).

PLT (trombocyty) – płytki krwi (130–450 x 109/l )

Przewlekłe stany zapalne, niedobór żelaza, usunięcie śledziony, ciąża, wysiłek fizyczny, przebieg niektórych nowotworów, mogą powodować tzw. nadpłytkowość (trombocytozę), zdarza się też tzw. nadpłytkowość samoistna. Jednak dużo częstsza jest małopłytkowość (trombocypenia) spowodowana np. skutkami ubocznymi niektórych leków, niedoborami witaminy B12 lub kwasu foliowego, infekcjami, nowotworami i innymi chorobami.

HGB, Hb – hemoglobina

(K: 11,5–16,0 g/dl lub 7,2–10,0 mmol/l; M: 12,5-18,0 g/dl lub 7,8–11,3 mmol/l)

Obniżenie poziomu hemoglobiny następuje zwykle w przypadku niedokrwistości i przewodnienia organizmu. Natomiast wyższe stężenie hemoglobiny obserwuje się w przypadku nadkrwistości i zaburzeń gospodarki wodno-elektrolitowej (odwodnienie).

HCT – hematokryt (K: 37-47%; M: 42-52%)

Poziom hematokrytu może wzrastać, gdy zwiększa się liczba krwinek czerwonych w wyniku m.in. przebywania na dużych wysokościach, przewlekłej choroby płuc, odwodnienia, obfitych biegunek, uporczywych wymiotów, nadmiernego pocenia itd. Spadek poziomu hematokrytu może być spowodowany przez: zmniejszenie liczby krwinek czerwonych, utratę krwi (krwawienia), choroby szpiku kostnego (choroba popromienna, guzy), przewodnienie.

MCV, ŚOK – średnia objętość krwinek czerwonych (K: 81–99 fl; M: 80–94 fl)

MCH – średnia zawartość hemoglobiny (27–31 pg)

MCHC – średnie stężenie hemoglobiny (33–37 g/dl)

Naprawdę nie jest łatwo żyć z niewydolnością serca czy z chorobą wieńcową. Osoby stosujące zdrowy, racjonalny tryb życia nie narzekają na to, że muszą sobie czegoś stale odmawiać, bo mają dobre samopoczucie. Zdrowy styl życia można traktować jako dobrą inwestycję na przyszłość, która – jak żadna lokata w banku – będzie procentować i przynosić nam zysk.

dr Paweł Dilis, specjalista medycyny rodzinnej