SENIORZY W POLSCE – BADANIE POLSENIOR

W Polsce przeprowadzono największe jak dotąd badanie populacji osób starszych – PolSenior. Jego wyniki zostały ogłoszone na konferencji, która odbyła się 15.09.2011 r. w Warszawie. W badaniu wzięło udział 5695 osób, w tym 4979 respondentów po 65 r. ż., a 716 na tak zwanym przedpolu starości (59–60 lat).

Projekt badawczy powstał przy współpracy różnych ośrodków naukowych, dzięki czemu jest multidyscyplinarny – poświęcony medycznym, biologicznym, społecznym i ekonomicznym aspektom demograficznego starzenia się społeczeństwa.

Skoro systematycznie postępuje proces starzenia, państwo musi przygotować się na odpowiednie działania i reformy. Należy zminimalizować koszty niekorzystnych procesów demograficznych m.in. przez przedłużenie aktywności zawodowej seniorów i wypracowanie programów celowych poprawiających jakość ich życia.
Prognoza GUS zakłada, że udział osób w wieku poprodukcyjnym w roku 2035 wzrośnie o blisko 11% w stosunku do roku 2007 i wyniesie 26,7% (w 1968 r. odsetek ludności powyżej 60 roku życia przekroczył 12%). Dzieje się tak między innymi z powodu coraz mniejszej liczby urodzeń. Ponadto, dzięki najnowszym osiągnięciom medycyny, poprawie warunków społecznych i ekonomicznych, życie ludzkie systematycznie się wydłuża. Czy my jako społeczeństwo jesteśmy na to przygotowani? Badacze postanowili odpowiedzieć na pytanie, jak wygląda polska starość? Jaki jest stan zdrowia i sytuacja ekonomiczna seniorów? Skupili się na czynnikach ryzyka niesamodzielności i ograniczenia sprawności osób starszych. Wśród nich z pewnością są choroby somatyczne i te związane z psychiką.

Zdrowie seniorów

Chociaż rozwój medycyny postępuje w dość szybkim tempie i dzięki temu żyjemy dłużej, to jednak jakość tego życia pozostawia już wiele do życzenia.
Prawie połowa seniorów ma źle skorygowane wady wzroku, w tym 2% widzi bardzo słabo albo wcale, na zaćmę cierpi prawie co trzeci senior, na jaskrę co 14, a co 50-ty ma zdiagnozowane zwyrodnienie plamki żółtej (tzw. AMD), które w rzeczywistości występuje prawdopodobnie znacznie częściej.

Bardzo trudne do zaakceptowania dla seniorów jest pogorszenie słuchu. Co trzecia osoba po 65 roku życia słyszy gorzej niż dotychczas, a 1,3% respondentów całkowicie utraciło słuch.
Badaczy zaskoczyła też częstość występowania chorób nerek. Ich przyczyną są cukrzyca, nadciśnienie tętnicze, miażdżyca, czyli schorzenia charakterystyczne dla wieku podeszłego. Z wiekiem dochodzi do zmniejszenia liczby prawidłowo pracujących nefronów i dlatego w najbardziej zaawansowanych wiekiem grupach respondentów często występuje przewlekła niewydolność nerek. Wśród seniorów w wieku 65–69 r.ż. schorzenie pojawia się u ok. ¼ badanych. W grupie wiekowej 90+ choroby nerek występuję ponad 2,5 razy częściej.

Bardzo rozpowszechnioną chorobą jest nadciśnienie tętnicze – wśród seniorów po 65 r. ż. występuje ono u prawie 75% populacji. Większość osób w podeszłym wieku zdaje sobie sprawę z tej przypadłości i jest leczona (ok. 70%). Celem leczenia nadciśnienia tętniczego u osób starszych powinno być uzyskanie najniższych dobrze tolerowanych wartości ciśnienia, optymalnie poniżej 140/90 mmHg. Jednak nadciśnienie jest dobrze kontrolowane zaledwie u co czwartej osoby.

Jednym z poważniejszych problemów zdrowotnych seniorów jest także cukrzyca. Zaburzenia gospodarki węglowodanowej szczególnie często występują u osób po 65 r.ż. Co czwarty senior między 65 a 80 r.ż. i co piąty w wieku powyżej 80 lat ma cukrzycę. Co piąty respondent badania PolSenior ma również zaburzenia glikemii na czczo. Może się ona objawiać inaczej niż u osób młodszych, co często opóźnia właściwe rozpoznanie. Prawie 45% respondentów badania PolSenior, chorujących na cukrzycę, ma powikłania tej choroby. Najwięcej z nich, bo aż 40% ma powikłania okulistyczne, prawie 7% nerkowe. U co 25 chorego występuje również tzw. stopa cukrzycowa.
Problemem są również upadki, których ludzie starsi się boją, ponieważ często ich konsekwencją jest trwała niesamodzielność. Prawie jedna czwarta respondentów badania PolSenior doświadczyła upadku w ciągu ostatniego roku. Dla wielu starszych osób upadki są najbardziej niepokojącym objawem starzenia się. Często zdarza się, że złamanie odniesione w wyniku utraty równowagi, przykuwa chorego do łóżka i skazuje go na stałą zależność od innych osób. Do upadków znacznie częściej dochodzi u kobiet. Również one w ich wyniku najczęściej odnoszą różnego rodzaju obrażenia. Prawie co druga seniorka, która przewróciła się doznaje szeregu urazów od stłuczeń i drobnych zranień aż po złamania nóg i kości udowej (jej bliższego końca), których następstwa często bywają nawet śmiertelne. Podobne następstwa zdarzają się również u ponad 1/3 mężczyzn.

Jakość życia seniorów

Z wiekiem ulegają pogorszeniu pamięć wraz z myśleniem, procesami postrzegania, funkcjami językowymi i wzrokowo-przestrzennymi. Osoby starsze skarżą się też na problemy z koncentracją. Badanie PolSenior wykazało, że u prawie 28% badanych osób po 65 r.ż. występuje lekkie lub umiarkowane otępienie. Prawie co 20 respondent ma znacznie zaburzone funkcje poznawcze, które uniemożliwiają samodzielne funkcjonowanie.

Seniorzy często zostają zupełnie sami po śmierci współmałżonka. W związku z tym częstość depresji w populacji osób starszych oceniana jest na ok. 20%, a w niektórych badaniach dotyczy ponad jednej czwartej respondentów. Czynnikami ryzyka wystąpienia depresji specyficznymi dla podeszłego wieku są ponadto: obniżenie pozycji społecznej i pogorszenie statusu finansowego, utrata sprawności fizycznej, współistniejące choroby oraz uzależnienie od pomocy osób drugich i zmiana środowiska zamieszkania, np. przenosiny do domu opieki. Przebieg depresji wieku podeszłego zazwyczaj jest przewlekły. U części chorych objawy mogą być typowe: utrata energii, apatia, wycofywanie z kontaktów społecznych, niezdolność odczuwania radości, bezsenność, dolegliwości bólowe. Stan taki określany jest czasem „zespołem wiecznego nieszczęścia”.

Prawie co piąty senior biorący udział w badaniu mieszka samotnie, mimo że zdecydowana większość z nich (93%) ma żyjące dzieci. Rodziny złożone z samotnej osoby starszej i jej dzieci stanowią 8% badanych w projekcie PolSenior, małżeństwa seniorów mieszkające z dziećmi to 14,3%, natomiast z wnukami zamieszkuje niespełna 1% seniorów.

Starsze kobiety dużo częściej niż mężczyźni żyją w stanie wolnym. Są to głównie wdowy. Ich odsetek w populacji powyżej 75 r.ż. jest czterokrotnie większy niż w grupie wieku 55–59 lat. Na początku fazy starości (65–69 lat) ponad połowę stanowią mężatki (55,9%), ale w okresie sędziwej starości (90 lat i więcej) znikoma część kobiet jest nadal zamężna (zaledwie 0,7%).

Dla wielu osób w wieku podeszłym rodzina jest najwyższą wartością. 86% seniorów ocenia swoje relacje z bliskimi pozytywnie, ale większość z nich czuje się osamotniona. Na poczucie osamotnienia skarżą się przede wszystkim kobiety po 75 r.ż. (prawie 53% z nich czuje się czasami, często lub zawsze osamotniona).
Ponad 2/3 spośród badanych twierdzi, że dochód, którym dysponują, wystarcza im na wszystko. Niestety, co trzeci starszy człowiek musi bardzo oszczędzać, kupuje najtańsze rzeczy, a niektórych nie stać nawet na ubranie. Ponad 60% badanych twierdzi, że nie potrzebuje systematycznej pomocy ze strony rodziny lub innych osób, co nie do końca jest prawdą, gdyż w dużej mierze ludzie ci nauczyli się obywać bez wielu podstawowych rzeczy, radząc sobie z tą sumą, którą dysponują na opłaty, jedzenie i leki.

W Polsce rodzina wciąż jest instytucją najczęściej udzielającą wsparcia i pomocy, tymczasem państwo i samorząd lokalny powinny wypracować mechanizmy wsparcia bliskich w opiece nad starszymi osobami. Zwłaszcza że osób mieszkających samotnie będzie coraz więcej, a kilkupokoleniowe rodziny stają się zdecydowaną rzadkością.

Opracowanie na podstawie materiałów prasowych